Mistrzostwa Europy w piłce nożnej stanowią jedno z kluczowych wydarzeń sportowych na świecie, ustępując miejsca jedynie mistrzostwom świata w tej dyscyplinie. Przez 60 lat historii turnieju świadkowie byliśmy niespodziewanych wyników, wyjątkowych bohaterów oraz licznych rekordów. Jak ewoluował ten turniej na przestrzeni lat? Odkryj historię Mistrzostw Europy!
Mistrzostwa Europy w piłce nożnej: Początki turnieju
Na przestrzeni lat formuła piłkarskich Mistrzostw Europy ulegała znacznym zmianom, rozwijając się wraz z postępem piłki nożnej w Europie. Na stopniowy wzrost liczby drużyn w turnieju wpłynęły także geopolityczne przemiany na kontynencie, w tym upadek systemu komunistycznego oraz rozpad ZSRR, Jugosławii i Czechosłowacji, co spowodowało pojawienie się wielu nowych państw, które zaczęły aspiracje do udziału w tej prestiżowej rywalizacji.
Początki Mistrzostw Europy były skromne – w 1960 roku we Francji w finale rywalizowały tylko cztery zespoły. Pierwotnie zawody nosiły nazwę Puchar Europy Narodów. Nazwa została oficjalnie przyjęta od turnieju w 1968 roku we Włoszech. Formuła z czterema drużynami w finale utrzymywała się do edycji w Belgii w 1972 roku i w Jugosławii w 1976 roku. Od Mistrzostw w 1980 roku, również we Włoszech, liczba zespołów wzrosła do ośmiu, a format ten był stosowany aż do turnieju w Szwecji w 1992 roku.
Kolejne edycje – w Anglii (1996), Belgii i Holandii (2000), Portugalii (2004), Austrii i Szwajcarii (2008) oraz Polsce i Ukrainie (2012) – liczyły już 16 drużyn. Edycja w 2016 roku we Francji zgromadziła 24 zespoły i ta liczba obowiązuje do dziś.
EURO: Jakie zmiany na przestrzeni lat?
Od szóstej edycji Mistrzostw Europy w 1980 roku we Włoszech, gospodarze turnieju mają gwarantowane miejsce w fazie finałowej bez konieczności uczestniczenia w eliminacjach.
Pierwsze pięć finałów Mistrzostw Europy, z liczbą czterech zespołów, rozgrywano w formacie pucharowym, obejmującym dwa półfinały, mecz finałowy oraz pojedynek o trzecie miejsce. Edycja z 1980 roku wprowadziła fazę grupową, w której osiem drużyn zostało podzielonych na dwie grupy; liderzy grup zmierzyli się w finale, a zespoły z drugich miejsc walczyły o trzecią pozycję. Było to ostatnie rozstrzygnięcie o brązowym medalu w historii Mistrzostw Europy, ponieważ od 1984 roku we Francji, obie drużyny przegrane w półfinałach otrzymywały brązowe medale.
Mistrzostwa Europy w piłce nożnej odbywają się co cztery lata, na przemian z Mistrzostwami Świata. Pandemia koronawirusa spowodowała pierwsze w historii przesunięcie terminu Euro 2020 na rok 2021 (11 czerwca – 11 lipca). W planach początkowych Euro 2020 miało odbyć się w trzynastu krajach, ale ostatecznie zdecydowano się na dwanaście miast w dwunastu państwach. Z powodu pandemii, liczba ta zmniejszyła się do jedenastu miast i stadionów, które zgodziły się na wpuszczenie kibiców na co najmniej 25% pojemności obiektów.
W historii Mistrzostw Europy dotąd dwanaście razy organizatorem był jeden kraj, a trzy razy obowiązki te podzielone były między dwa kraje: w 2000 roku Belgia i Holandia, w 2008 Austria i Szwajcaria, oraz w 2012 Polska i Ukraina. We wrześniu 2018 roku zdecydowano, że Euro 2024 odbędzie się w Niemczech, które pokonały Turcję w walce o prawa do organizacji turnieju, planując wykorzystać dziesięć miast i stadionów.
Mistrzostwa Europy w piłce nożnej: Historia wszystkich turniejów
W świecie sportu i w szczególności w piłce nożnej często liczą się jedynie zwycięzcy. Podobnie jest w przypadku Mistrzostw Europy, gdzie kibice pamiętają głównie triumfatorów, podczas gdy finaliści czy zespoły, które zajęły drugie miejsca, często znikają w cieniu zwycięzców. Przegrani są szybko zapominani, a cała chwała i prestiż są zarezerwowane dla mistrzów. Do tej pory Mistrzostwa Europy wyłoniły piętnastu różnych zwycięzców.
Euro 1960, Francja
Decyzja o organizacji pierwszych Mistrzostw Europy została podjęta dwa lata wcześniej w hotelu Forest, podczas III Kongresu UEFA. Turniej nazwano „Coupe d’Europe des Nations”, co oznacza „Puchar Europy Narodów”. Do eliminacji przystąpiło łącznie 17 narodowych drużyn, co jest mniejszą liczbą niż zespołów uczestniczących obecnie w fazie finałowej Euro 2020. W pierwszych Mistrzostwach Europy silną obecność zaznaczyły drużyny z Europy Wschodniej.
Do finałów zakwalifikowały się cztery reprezentacje: Francja (jako gospodarz), Jugosławia, Czechosłowacja i ZSRR. Francuzi musieli w półfinale zmierzyć się z trudnym przeciwnikiem – Jugosławią i przegrali 4:5. W drugim półfinale w Marsylii ZSRR łatwo pokonało Czechosłowację 3:0. Finał odbył się w Paryżu przed nieco mniej niż 20 tys. widzów. ZSRR wygrało 2:1, a decydujący gol padł w 113 minucie. Trofeum wręczono kilka minut przed północą, a pierwszy zaszczyt dotknięcia pucharu przypadł Igorowi Netto.
Euro 1964, Hiszpania
Madryt i Barcelona gościły finałowe mecze drugiego w historii turnieju o Mistrzostwo Europy. Hiszpanie rozegrali oba mecze w Madrycie na Estadio Santiago Bernabeu, gdzie musieli solidnie popracować, aby zapewnić sobie miejsce w finale. W półfinale po dogrywce pokonali reprezentację Węgier, a w finale zwyciężyli 2:1 nad obrońcami tytułu – ZSRR.
Radość 79 tysięcy kibiców eksplodowała po golach Peredy i Marcelino, którzy pokonali słynnego radzieckiego bramkarza Lwa Jaszyna. Największą gwiazdą hiszpańskiej reprezentacji był Luis Suarez, a tytuł króla strzelców zdobył Duńczyk Madsen. Madsenowi udało się to dzięki specyficznemu systemowi klasyfikacji, w którym wliczano gole zarówno z eliminacji, jak i z fazy finałowej, składającej się zaledwie z dwóch meczów.
Euro 1968, Włochy
Dla współczesnego kibica ten turniej mógłby wydawać się niezwykły. Reprezentacja ZSRR w fazie finałowej nie strzeliła ani jednej bramki, a Mistrzowie Świata, Anglicy, odpadli w półfinale. Włosi awansowali do finału po losowaniu, a o złotym medalu zadecydował dodatkowy mecz.
W pierwszym spotkaniu Włochy zremisowały 1:1 z Jugosławią, a po bezbramkowej dogrywce zamiast rzutów karnych, zgodnie z regulaminem rozegrano dodatkowy mecz. Dwa dni później w Rzymie, Włosi wygrali 2:0, zdobywając obie bramki w pierwszej połowie meczu. Mimo wygranej Włochów, to reprezentacja Jugosławii zrobiła najlepsze wrażenie, a najskuteczniejszym strzelcem turnieju został Dragan Drażić, który zdobył 2 bramki.
Euro 1972, Belgia
Republika Federalna Niemiec święciła historyczne zwycięstwo na belgijskich stadionach. Półfinał między ZSRR a Węgrami na stadionie Heysel w Brukseli zgromadził zaledwie 3 tysiące widzów. Radziecka drużyna wygrała 1:0, a ich bramkarz obronił rzut karny w końcówce meczu. W drugim półfinale Belgowie zmierzyli się z RFN, gdzie błyszczał Gerd Muller. Strzelił dwa gole w półfinale oraz dwa w finale, przyczyniając się do triumfu drużyny. Gdy do zakończenia finału pozostało kilka minut, sędzia musiał przerwać mecz z powodu niemieckich fanów, którzy z flagami wtargnęli na murawę. Sytuację szybko udało się opanować, a wynik pozostał niezmieniony.
Euro 1976, Jugosławia
Mistrzostwa Europy w 1976 roku zorganizowano w Jugosławii. Był to ostatni turniej z udziałem jedynie czterech drużyn, a także ostatni, w którym gospodarze musieli przejść przez eliminacje – Jugosławia wywalczyła sobie miejsce, pokonując Walię.
W finale, po remisie 2:2 z RFN, Czechosłowacja triumfowała w konkursie rzutów karnych, gdzie decydujący karny wykorzystał Antonin Panenka. Sławny stał się za swój wyjątkowy sposób wykonania rzutu karnego – długim rozbiegiem sugerował mocne uderzenie, by ostatecznie delikatnie podciąć piłkę, która lobem wpadła do bramki. Ten styl wykonania karnego stał się znany jako „podcinka”. Dla Czechosłowacji triumf ten oznaczał powrót do świetności, który potwierdziła, zajmując trzecie miejsce na kolejnych mistrzostwach Europy i zdobywając złoto na Igrzyskach Olimpijskich w 1980 roku.
Euro 1980, Włochy
Pierwsze Mistrzostwa Europy z oficjalną maskotką, którą był Pinokio, zaprojektowany przez mediolańskiego grafika Piero Grattona, odbyły się w roku 1980. Był to również pierwszy turniej, w którym wystąpiło nie cztery, a osiem drużyn w fazie finałowej. Debiut zaliczyła reprezentacja Grecji. Rozgrywki odbywały się na czterech stadionach: w Rzymie, Mediolanie, Neapolu oraz w Turynie.
Po nieudanych dla Niemiec Mistrzostwach Świata w 1978 roku reprezentacja RFN przeszła gruntowną przebudowę pod wodzą nowego trenera Juppa Derwalla, który zastąpił Helmuta Schoena. W składzie znalazły się gwiazdy takie jak Rummenigge, Allofs, Stielike i młody Matthaus. W finale RFN zmierzył się z Belgią, a o zwycięstwie zadecydowała skuteczność Horsta Hrubescha, który strzelił dwa gole. Najlepszym strzelcem turnieju został Klaus Allofs z trzema bramkami.
Euro 1984, Francja
Siódme Mistrzostwa Europy w piłce nożnej można streścić w kilku słowach: osiem drużyn, siedem stadionów, maskotka w postaci koguta o imieniu Peno. Nowością była obecność trzech sędziów z jednego kraju na każdym meczu, a także rezygnacja z organizacji meczu o trzecie miejsce, przez co dwie drużyny dzieliły brązowe medale.
Gwiazdą turnieju był bez wątpienia Francuz Michel Platini, który zdobył dziewięć bramek, został królem strzelców i poprowadził reprezentację Francji do mistrzostwa. W finale w Paryżu, Francja pokonała Hiszpanię 2:0, a wcześniej w grupie wygrała wszystkie mecze, tracąc tylko dwie bramki. Mimo przygotowania 20 kompletów medali dla zawodników organizatorzy zapomnieli o trenerach – selekcjoner Francji, Michel Hidalgo, nie otrzymał złotego medalu.
Euro 1988, RFN
Mistrzostwa Europy w 1988 roku okazały się wyjątkowe nie tylko dla Holandii, ale dla całej Europy. O prawo do organizacji turnieju ubiegało się aż dziewięć państw, lecz ostatecznie gospodarzem zostały Niemcy Zachodnie. Finał odbył się na stadionie w Monachium, gdzie Holandia zdobyła swój pierwszy i jak dotąd jedyny tytuł, pokonując w półfinale RFN, a w finale ZSRR.
Skład „Oranje” obfitował w talenty, z Van Bastenem, Gullitem, Rijkaardem, braćmi Koeman i innymi wybitnymi piłkarzami, którzy zaprezentowali piłkarską maestrię. Marco van Basten został królem strzelców turnieju, zdobywając pięć goli. „Pomarańczowy finał” – tak pisały główne gazety w Europie, a gole zdobyte w meczu z ZSRR są pamiętane i odtwarzane po dziś dzień.
Euro 1996, Anglia
Mistrzostwa Europy 1996 odbywały się na stadionach w Anglii, ale to Niemcy, wieczni rywale gospodarzy, wypadli najlepiej. Po raz pierwszy w historii turnieju wystąpiło 16 drużyn, a w finale spotkali się Niemcy z Czechami – prawdziwym objawieniem tamtego turnieju. Czeska drużyna składała się z utalentowanego pokolenia piłkarzy, ale Niemcy dysponowali jeszcze lepszym składem z graczy z topowych europejskich klubów. Obie reprezentacje zmierzyły się już wcześniej w fazie grupowej, gdzie Niemcy zwyciężyli 2:0.
W finale na stadionie Wembley walka była zacięta. Czesi przez większość drugiej połowy prowadzili w meczu, jednak Niemcy zdołali wyrównać i doprowadzić do dogrywki, gdzie obowiązywał przepis tzw. złotego gola. Już po 5 minutach dogrywki Oliver Bierhoff strzelił decydującego gola, dzięki czemu Niemcy świętowali swoje pierwsze mistrzostwo Europy po zjednoczeniu kraju.
Euro 2000, Belgia i Holandia
Starcie Francji z Włochami to klasyk wśród najważniejszych turniejów piłkarskich. Finał Mistrzostw Europy w 2000 roku był kolejnym rozdziałem tej rywalizacji i przebiegał w niezwykle zaciętym tempie. Obie drużyny przeszły trudną drogę do finału – Włosi po serii rzutów karnych, a Francuzi dzięki wygranej w dogrywce.
W finale Włosi byli bardzo blisko złota, prowadząc 1:0 aż do doliczonego czasu gry, kiedy to Francuzi zdobyli wyrównującą bramkę. W dogrywce to „Trójkolorowi” zadali decydujący cios, zdobywając swoje drugie mistrzostwo Europy dzięki bramce w ostatnich minutach.
Euro 2004, Portugalia
Portugalia miała zaszczyt organizować finałowy turniej Mistrzostw Europy w 2004 roku, będąc jednym z faworytów po dotarciu do półfinału w Euro 2000. Obok nich do grona głównych pretendentów do tytułu zaliczano Francuzów – obrońców tytułu, Włochów – aktualnych wicemistrzów Europy oraz Niemców, wicemistrzów świata.
Greków nie uważano nawet za poważnych kandydatów do podium, co nie dziwi – ich międzynarodowe osiągnięcia były skromne, z udziałem tylko w jednym mundialu (1994) i jednych mistrzostwach Europy (1980), oba kończące się na fazie grupowej.
Turniej finałowy Grecy rozpoczęli spektakularnie, pokonując w meczu otwarcia faworyzowanych gospodarzy 2:1. Następnie zremisowali 1:1 z Hiszpanią i przegrali 1:2 z Rosją, ale z trudem awansowali do fazy pucharowej. Tam, krok po kroku, przezwyciężali kolejne przeszkody – każdą wygraną kończąc wynikiem 1:0. W ćwierćfinale pokonali Francję, w półfinale Czechy (po dogrywce), a w finale ponownie Portugalię, zamykając tym samym ten sensacyjny turniej.
Ich zwycięstwa nie były może efektowne, a styl gry greckiej drużyny mógł nie zachwycać, ale trener Otto Rehhagel osiągnął niezwykły wyczyn.
Euro 2008, Austria i Szwajcaria
Mistrzostwa Europy rozgrywane w Austrii i Szwajcarii były narodzinami „złotej ery” reprezentacji Hiszpanii. To wtedy pokolenie utalentowanych piłkarzy z Półwyspu Iberyjskiego przełamało klątwę „grają jak nigdy, przegrywają jak zawsze”. Hiszpania zademonstrowała nowy styl, zdominowała rywali, pokazując kompletną kontrolę nad meczem i piłką. W finale Niemcy stawili opór, ale to Hiszpanie strzelili jedynego gola. Po 44 latach Hiszpania ponownie zdobyła złote medale, potwierdzając swoją piłkarską dominację.
Euro 2012, Polska i Ukraina
Turniej w Polsce i na Ukrainie, zapisał kolejny rozdział dominacji Hiszpanii w światowym futbolu. Posiadając w swoim dorobku złoto Mistrzostw Europy oraz Mistrzostw Świata z 2010 roku, Hiszpanie przystąpili do turnieju jako faworyci. Pomimo że gwiazdy reprezentacji były starsze, nie straciły na jakości. Hiszpania nie przegrała ani jednego meczu w drodze do finału, a w decydującym spotkaniu zdecydowanie pokonali Włochów 4:0 na stadionie w Kijowie, demonstrując swoją siłę i klasę.
Euro 2016, Francja
Dominacja Hiszpanii została przerwana cztery lata później przez ich sąsiadów, Portugalczyków, którzy również wykreowali swoje złote pokolenie. W finale Euro 2016 zmierzyły się dwie najsilniejsze drużyny turnieju – Portugalia i Francja. Mimo że bukmacherzy faworyzowali Francję, to Portugalia zdobyła jedyną, decydującą bramkę w dogrywce. Dla Portugalii było to historyczne zwycięstwo, pierwsze mistrzostwo Europy w historii kraju, które będą mieli okazję obronić na Euro 2020.
Euro 2020, 10 państw
Ostatnie rozgrywki finałowe Mistrzostw Europy w piłce nożnej mężczyzn były wyjątkowe pod wieloma względami. Po raz pierwszy termin Euro został przesunięty o rok z powodu pandemii COVID-19. Początkowo zaplanowane na dni od 12 czerwca do 12 lipca 2020 roku, turniej ostatecznie odbył się w dniach od 11 czerwca do 11 lipca 2021 roku.
Jednak nie tylko zmiana daty była nowością. Euro 2020 wyróżniało się również pod względem liczby gospodarzy – mistrzostwa zorganizowano w 11 miastach znajdujących się w 10 różnych państwach.
Kolejnymi nowościami były zmiany regulaminowe. Po raz pierwszy podczas mistrzostw Europy zastosowano system wideo weryfikacji VAR, a drużyny miały możliwość dokonania aż pięciu zmian zawodników w trakcie meczu.
Mecz finałowy Euro 2020 rozegrano 11 lipca 2021 roku na stadionie Wembley w Londynie. Po zaciętej walce i dogrywce, w której wynik pozostał nierozstrzygnięty 1:1, o mistrzostwie zdecydowały rzuty karne. Włochy pokonały Anglię 3:2, zdobywając tytuł mistrzów Europy.
Mistrzostwa Europy w piłce nożnej: Zwycięzcy
Poniżej przedstawiamy listę zwycięzców Mistrzostw Europy od ich pierwszej edycji:
- 1960 – ZSRR
- 1964 – Hiszpania
- 1968 – Włochy
- 1972 – RFN (Zachodnie Niemcy)
- 1976 – Czechosłowacja
- 1980 – RFN (Zachodnie Niemcy)
- 1984 – Francja
- 1988 – Holandia
- 1992 – Dania
- 1996 – Niemcy
- 2000 – Francja
- 2004 – Grecja
- 2008 – Hiszpania
- 2012 – Hiszpania
- 2016 – Portugalia
- 2020 – Włochy
